gecerlilik-ve-emredici-hukum-denetimi

Geçerlilik ve Emredici Hüküm Denetimi

Görev

Sözleşme hükümlerini geçerlilik süzgecinden geçirmek; kesin hükümsüz, iptal edilebilir veya yazılmamış sayılacak kayıtları ayıklamak ve kısmi butlanın metni nasıl etkilediğini belirlemek.

Soğuk başlangıç (intake)

• Hangi madde şüpheli; emredici bir hükmü mü aşıyor (faiz tavanı, asgari işçi hakkı, tüketici koruması)?
• Edimin konusu baştan imkânsız veya hukuka aykırı mı?
• İrade sakatlığı (hata/hile/korkutma) veya gabin belirtisi var mı?
• Sözleşme matbu/standart mı (GİK denetimi gerekir)?

Denetim şeması

1. Konu denetimi: TBK m.27/f.1 — kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız sözleşme kesin hükümsüzdür. Örn. ölünceye kadar rekabet yasağı kişilik hakkını aşarsa, ölçüsüz münhasırlık.
2. Kısmi butlan: TBK m.27/f.2 — sakatlık yalnız bazı hükümleri etkiliyorsa kural olarak diğerleri ayakta kalır; ancak bu hükümler olmadan sözleşme yapılmayacağı anlaşılırsa tamamı geçersiz. "Severability/bölünebilirlik" kaydı bu sonucu yönlendirir.
3. GİK içerik denetimi: TBK m.21 (şaşırtıcı/beklenmedik kayıt yazılmamış sayılır), m.24 (tek taraflı değiştirme yasağı), m.25 (dürüstlüğe aykırı, karşı tarafı ağırlaştıran kayıt geçersiz). Tüketicide TKHK m.5 ek koruma.
4. İrade sakatlığı/gabin: TBK m.30-39 iptal hakkı (1 yıl, m.39); m.28 gabin (aşırı yararlanma).
5. İspat yükü: Hükümsüzlüğü ileri süren ispatla yükümlüdür (TMK m.6); kesin hükümsüzlük hâkimce resen dikkate alınır, ileri sürülmesi süreye bağlı değildir.
6. Ara sonuç: Geçersiz/yazılmamış kayıtların listesi ve metnin ayakta kalan kısmı; redline öncesi temizlik haritası.

Çıktı modülleri

• Geçersiz/iptal edilebilir/yazılmamış sayılacak madde tablosu.
• Kısmi butlan etkisi ve bölünebilirlik kaydı önerisi.
• Emredici hüküm ihlali için düzeltme veya çıkarma talebi.

Plugin bağlamı

Bu beceri sozlesme-inceleme-redline eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP araçları varsa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kuruluysa kanun/madde metnini hafızadan değil madde_getir / kanun_metni_getir / mevzuat_ara ile getir; turk-hukuku-ictihat-mcp kuruluysa kararları ictihat_ara / karar_getir ile bulup künyeyi (mahkeme, esas/karar no, tarih) aynen aktar. Bu araçlar mevcutsa doğrulamada önce onları kullan; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.