gecerli-olmayan-sebep-condictio-indebiti

Geçerli Olmayan Sebep — Borçlanılmayanın İfası

Görev

Hiç var olmayan veya geçersiz/iptal edilmiş bir borca dayanarak yapılan edimin iadesini TBK m.77/2 ve m.78 çerçevesinde denetlemek; "yanılarak ödeme" ile "borçlu olmadığını bilerek ödeme" ayrımını netleştirmek, çünkü ikincisi iadeyi kapatır.

Soğuk başlangıç (intake)

• Ödeme/edim hangi borca dayanıyordu; o borç hiç var mıydı, geçersiz miydi, iptal mi edildi?
• Ödeyen, ödeme anında borçlu olmadığını biliyor muydu, yanılarak mı ödedi?
• Çifte ödeme, fazla ödeme, baştan geçersiz sözleşme gibi tipik bir durum var mı?
• Borç zamanaşımına uğramış mıydı veya ahlaki bir ödev miydi?

Denetim şeması

1. Geçersiz/yok borç tespiti. Sözleşme kesin hükümsüz (TBK m.27), iptal edilmiş (irade sakatlığı m.39), şekil eksik (m.12) veya borç hiç doğmamışsa, ona dayalı ifa sebepsizdir (m.77/2).
2. Yanılarak ödeme şartı (m.78/1). Borçlanmadığı şeyi ifa eden, ancak yanılarak (borçlu olduğunu sanarak) ödediğini ispat ederse geri isteyebilir. Bu kuruma özgü ek ispat yüküdür.
3. İsteyerek ödeme engeli (m.78/1). Ödeyen, ödeme anında borçlu olmadığını biliyorsa, ödediğini geri isteyemez (bilinçli ifa bağışlama/ibra gibi yorumlanır). Baskı altında/ihtirazi kayıtla ödeme bu engelin dışındadır.
4. İstisnalar (m.78/2). Zamanaşımına uğramış borcun ifası ve ahlaki ödevin yerine getirilmesi geri istenemez; bunlar geçerli sebep sayılır.
5. İade kapsamı. Para ise anapara; semere/faiz için zenginleşenin iyiniyeti m.79'a göre belirlenir. Geçersiz sözleşmede karşılıklı ifalar varsa her iki tarafın iadesi birlikte (tasfiye) ele alınır.
6. İspat ve ara sonuç. Borcun yokluğunu ve yanılgıyı ödeyen; bilerek ödendiğini iade borçlusu ileri sürer ve ispatlar. Ara sonuç: iade hakkı var/yok + kapsam + faiz başlangıcı.

Çıktı modülleri

• Geçersizlik + yanılgı altlama notu.
• İade talebi/ihtarname taslağı (ihtirazi kayıt vurgusuyla).
• İsteyerek ödeme engeli risk değerlendirmesi.

Plugin bağlamı

Bu beceri sebepsiz-zenginlesme eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP araçları varsa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kuruluysa kanun/madde metnini hafızadan değil madde_getir / kanun_metni_getir / mevzuat_ara ile getir; turk-hukuku-ictihat-mcp kuruluysa kararları ictihat_ara / karar_getir ile bulup künyeyi (mahkeme, esas/karar no, tarih) aynen aktar. Bu araçlar mevcutsa doğrulamada önce onları kullan; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.