haksiz-fiil-sebepsiz-zenginlesme-kokleri

Haksız Fiil ve Sebepsiz Zenginleşmenin Roma Kökleri

Görev

Sözleşme dışı borç kaynaklarını — haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme — Roma'nın delictum ve condictio kurumlarına bağlamak; kusur, hukuka aykırılık ve iade dogmatiğini tarihî temelleriyle açıklamak.

Soğuk başlangıç (intake)

• Konu haksız fiil mi, sebepsiz zenginleşme mi, ikisinin yarışması mı?
• Hangi unsur tartışılıyor (kusur, illiyet, hukuka aykırılık, iade kapsamı)?
• Çıktı akademik mi, yorum argümanı mı?

Denetim şeması

1. Modern temeli sabitle: haksız fiilin unsurları TBK m.49 vd. — fiil, hukuka aykırılık, kusur, zarar, illiyet bağı; manevi tazminat TBK m.58. Sebepsiz zenginleşme TBK m.77 vd. — haklı bir sebep olmaksızın malvarlığı kayması, iade; iade kapsamı TBK m.79, kötüniyetli zenginleşen TBK m.80.
2. Haksız fiilin Roma kökünü kur: delictum (özel hukuk haksız fiili) — furtum (hırsızlık), rapina, iniuria (kişiliğe saldırı), damnum iniuria datum. Mala verilen zarar için lex Aquilia temel düzenlemedir; modern damnum (zarar) ve culpa (kusur) kavramları buradan gelir. Kusur dereceleri (dolus, culpa lata, culpa levis) modern kast-ihmal ayrımının atasıdır.
3. Hukuka aykırılığı bağla: damnum iniuria datum'daki iniuria (hukuka aykırılık) unsuru, TBK m.49/f.1'deki hukuka aykırılık şartının kökenidir. Salt zarar değil, hukuka aykırı zarar aranır.
4. Sebepsiz zenginleşmenin Roma kökünü kur: condictio davaları — condictio indebiti (borç olmayanın ödenmesi), condictio causa data causa non secuta (gerçekleşmeyen sebep), condictio ob turpem vel iniustam causam. Bunlar TBK m.77'deki geçerli olmayan/gerçekleşmeyen/sona eren sebep ayrımının kaynağıdır.
5. Yarışmayı çöz: aynı maddi olayda haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme taleplerinin yarışması (TBK m.60 benzeri seçimlik haklar mantığı) Roma'daki actio'lar yarışması düşüncesiyle bağlanır; ancak çözümü yürürlükteki maddeye göre ver.
6. Ara sonuç: somut talebi doğru köke oturt; unsurları madde sırasına göre denetle.

İspat/dayanak: TBK m.49, m.58, m.77, m.79-80 ile; Roma kurumları (lex Aquilia, condictio) fragmanla; doktrin [doğrulanacak].

Çıktı modülleri

• Unsur soykütüğü tablosu (TBK unsuru / Roma karşılığı).
• Kusur dereceleri karşılaştırması (dolus-culpa / kast-ihmal).
• condictio tipleri ile TBK m.77 sebep ayrımı eşlemesi.

Plugin bağlamı

Bu beceri roma-hukuku eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP araçları varsa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kuruluysa kanun/madde metnini hafızadan değil madde_getir / kanun_metni_getir / mevzuat_ara ile getir; turk-hukuku-ictihat-mcp kuruluysa kararları ictihat_ara / karar_getir ile bulup künyeyi (mahkeme, esas/karar no, tarih) aynen aktar. Bu araçlar mevcutsa doğrulamada önce onları kullan; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.