ehliyet-ve-temsil

Hak ve Fiil Ehliyeti, Sınırlı Ehliyetsiz İşlemleri

Görev

Bir hukuki işlemin ehliyet süzgecinden geçip geçmediğini belirlemek: işlemi yapanın hangi ehliyet katmanına düştüğünü saptayıp işlemin geçerli, kesin hükümsüz, askıda hükümsüz (icazete bağlı) ya da iptal edilebilir olduğunu gerekçelendirmek.

Soğuk başlangıç (intake)

• İşlemi yapanın yaşı ve durumu: ergin mi, kaç yaşında, vesayet/kısıtlılık var mı?
• İşlem anında ayırt etme gücü var mıydı (akıl hastalığı, sarhoşluk, geçici bilinç kaybı iddiası)?
• İşlem türü: borç altına sokuyor mu, karşılıksız kazandırma mı, kişiye sıkı sıkıya bağlı hak mı?
• Yasal temsilci (veli/vasi) onayı/izni var mı; varsa önceden mi sonradan mı?

Denetim şeması

1. Ayırt etme gücü — TMK m.13: yaş, akıl hastalığı/zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeple makul davranma yeteneğinden yoksun olmayan kişi ayırt etme gücüne sahiptir. Yoklukta (m.15) işlem kural olarak kesin hükümsüzdür (m.14-15).
2. Katman belirleme — Tam ehliyetli: işlem geçerli. Tam ehliyetsiz (m.14-15): kişisel olarak hak kuramaz, işlemleri hükümsüz. Sınırlı ehliyetsiz (m.16): ayırt etme gücü olan küçük/kısıtlı.
3. Sınırlı ehliyetsizin işlemi — TMK m.16: yasal temsilcinin rızası olmadıkça borç altına giremez; ancak (a) karşılıksız kazanma ve (b) kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları tek başına kullanabilir. Borçlandırıcı işlem temsilcinin rızasına bağlıdır; rıza yoksa işlem askıda hükümsüzdür ve icazetle (TBK m.451 vd. kıyasen onam) geçerli hâle gelebilir.
4. Sorumluluk — TMK m.16/2: yasal temsilcinin rızası dışında borçlanan sınırlı ehliyetsiz, sebepsiz zenginleşme (TBK m.77 vd.) ölçüsünde veya kasten ehliyetsizliğine güveni boşa çıkarmışsa sorumlu olur.
5. Tüzel kişide — TMK m.49-50: tüzel kişi organları aracılığıyla fiil ehliyetini kullanır; organların hukuki işlemleri ve kusurları tüzel kişiyi bağlar.
6. Dürüstlük denetimi — TMK m.2: ehliyetsizliğin kötüniyetle/çelişkili biçimde ileri sürülmesi korunmaz.

Çıktı modülleri

• Ehliyet katmanı tespiti + işlemin akıbeti (geçerli/butlan/askıda/iptal).
• İcazet veya yasal temsilci onayı için yapılması gerekenler.
• İspat yükü notu (ayırt etme gücü yokluğunu iddia eden ispatlar — m.6).
• İlkesel içtihat atfı, künye [doğrulanacak].

Plugin bağlamı

Bu beceri kisiler-hukuku eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP araçları varsa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kuruluysa kanun/madde metnini hafızadan değil madde_getir / kanun_metni_getir / mevzuat_ara ile getir; turk-hukuku-ictihat-mcp kuruluysa kararları ictihat_ara / karar_getir ile bulup künyeyi (mahkeme, esas/karar no, tarih) aynen aktar. Bu araçlar mevcutsa doğrulamada önce onları kullan; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.