dava-sartlari-ilk-itirazlar

Dava Şartları ve İlk İtirazlar Denetimi

Görev

Davanın esasa geçmeden önce aşması gereken eşikleri taramak; dava şartı (re'sen, her aşamada) ile ilk itiraz (süresinde ve ön incelemede) ayrımını net kurmak.

Soğuk başlangıç (intake)

• Davalı/davacı taraf sıfatı (husumet) doğru mu?
• Aynı dava başka mahkemede derdest mi, kesin hüküm var mı?
• Yetki/tahkim itirazı geç kalmamış mı (cevap süresi içinde mi)?
• Dava şartı arabuluculuk gerekiyorsa son tutanak dosyada mı?

Denetim şeması

1. Dava şartları (HMK m.114): yargı yolu, görev, taraf ve dava ehliyeti, davayı takip yetkisi, hukuki yarar (m.114/1-h), derdestlik (m.114/1-ı), kesin hüküm (m.114/1-i), gider avansı (m.114/1-g, m.120). Bunlar re'sen ve yargılamanın her aşamasında gözetilir (m.115). Eksiklik giderilebilir nitelikteyse süre verilir (m.115/2); değilse dava usulden reddedilir.
2. İlk itirazlar (m.116): kesin yetki dışındaki yetki itirazı, tahkim itirazı, iş bölümü (görev kalıntısı) itirazları. Bunlar yalnızca cevap dilekçesinde ve hepsi birlikte ileri sürülür (m.117); ön incelemede karara bağlanır. Süresinde ileri sürülmezse dinlenmez.
3. Husumet (sıfat): Maddi hukuka ilişkin taraf sıfatı eksikliği dava şartı değil, esastan ret sebebidir; ancak ön incelemede erken teşhis hak kaybını önler.
4. Hukuki yarar: Eda davası açılabilecekken tespit davası açılması, muaccel olmayan alacak gibi hallerde yarar yokluğu usulden redde götürür.
5. Dava şartı arabuluculuk: Ticari (TTK m.5/A), iş, tüketici ve genişleyen kapsamda son tutanak yoksa dava usulden reddedilir; kapsam mevzuattan teyit edilir.

Ara sonuç: Her bir başlık için "var / yok / giderilebilir / itiraz süresi geçti" etiketi çıkar.

Çıktı modülleri

• Dava şartı kontrol listesi (madde atıflı, durum etiketli).
• İlk itiraz değerlendirmesi (süre tutmuş mu, hangileri birlikte ileri sürülmüş).
• Usulden ret riski ve giderme yolu önerisi.

Plugin bağlamı

Bu beceri hukuk-muhakemesi eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP araçları varsa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kuruluysa kanun/madde metnini hafızadan değil madde_getir / kanun_metni_getir / mevzuat_ara ile getir; turk-hukuku-ictihat-mcp kuruluysa kararları ictihat_ara / karar_getir ile bulup künyeyi (mahkeme, esas/karar no, tarih) aynen aktar. Bu araçlar mevcutsa doğrulamada önce onları kullan; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.