durustluk-kurali-ve-hakkin-kotuye-kullanilmasi

Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye Kullanılması

Görev

Bir hakkın kullanımının ya da bir yükümlülüğün TMK m.2 dürüstlük kuralıyla bağdaşıp bağdaşmadığını denetlemek ve hakkın açıkça kötüye kullanılmasının hukuk düzenince korunmayacağı sonucunu gerekçelendirmek.

Soğuk başlangıç (intake)

• Hangi hak/yetki kullanılıyor ve karşı taraf hangi davranışın dürüstlüğe aykırı olduğunu söylüyor?
• Talep sahibi daha önce aksi yönde davranıp güven yaratmış mı (venire contra factum proprium)?
• Hak çok geç mi kullanılıyor; karşı tarafta haklı bir güven oluştu mu?
• Talebin lafzî dayanağı (sözleşme maddesi/kanun hükmü) nedir?

Denetim şeması

1. Önce kural, sonra korrektif — TMK m.2 bağımsız bir talep kaynağı değil, mevcut hak/borcun kullanımını sınırlayan tamamlayıcı süzgeçtir. Önce hakkın varlığı ve kapsamı kuralla tespit edilir.
2. Dürüstlük ölçütü — Aynı durumdaki dürüst ve makul kişinin davranışı esas alınır; sözleşmenin boşlukları dürüstlük kuralıyla doldurulur, yan yükümlülükler (sadakat, özen, koruma, bilgilendirme) buradan doğar.
3. Kötüye kullanma tipleri — (a) Çelişkili davranış (venire contra factum proprium); (b) hakkın çok geç kullanılması ve yaratılan güvene aykırılık; (c) hakkı kullanmakta meşru menfaatin yokluğu, salt zarar verme; (d) menfaatler arası aşırı oransızlık; (e) kendi hukuka aykırılığından yarar sağlama.
4. İspat — TMK m.6 uyarınca kötüye kullanmayı iddia eden ispatla yükümlüdür; ancak hâkim açık kötüye kullanmayı re'sen gözetir (kamu düzeni boyutu).
5. Sonuç — Açıkça kötüye kullanılan hak korunmaz: talep reddedilir, def'i etkisizleşir veya hak sınırlanır; hakkın tümden düşmesi istisnadır, ölçülülük gözetilir.
6. İyiniyetle ilişki — TMK m.2 (dürüstlük, davranış kuralı) ile TMK m.3 (iyiniyet, bir hakkın kazanılmasında bilgisizliğin korunması) karıştırılmaz.

Çıktı modülleri

• Hakkın tespiti + kötüye kullanma tipi eşleştirmesi.
• Güven/çelişki kronolojisi.
• İspat yükü dağılımı.
• Sonuç önerisi (ret/sınırlama) + ilkesel içtihat [doğrulanacak].

Plugin bağlamı

Bu beceri hukuk-metodolojisi eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP araçları varsa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kuruluysa kanun/madde metnini hafızadan değil madde_getir / kanun_metni_getir / mevzuat_ara ile getir; turk-hukuku-ictihat-mcp kuruluysa kararları ictihat_ara / karar_getir ile bulup künyeyi (mahkeme, esas/karar no, tarih) aynen aktar. Bu araçlar mevcutsa doğrulamada önce onları kullan; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.