dogal-hukuk-ve-adalet

Doğal Hukuk, Adalet ve Radbruch Formülü

Görev

Pozitif olarak geçerli bir normun içeriksel adaleti/meşruiyeti sorununu işlemek; doğal hukuk geleneğini ve Radbruch formülünü (katlanılmaz adaletsizlik eşiği) Türk hukuk devleti ilkesi (Anayasa m.2) ve değer ölçütleriyle (TMK m.2-3) bağlantılandırmak.

Soğuk başlangıç (intake)

• Tartışılan norm geçerli mi, yoksa geçerliliği mi sorgulanıyor (önce pozitivizm becerisine bak)?
• "Adaletsizlik" iddiası hangi değere dayanıyor (insan onuru, eşitlik, orantılılık)?
• Somut bir uyuşmazlıkta mı, yoksa soyut/akademik düzeyde mi soruluyor?
• Temel hak boyutu var mı (Anayasa m.12 vd., AİHS) — adalet iddiası pozitif hakka çevrilebilir mi?

Denetim şeması

1. Adalet türünü ayır. Aristotelesçi dağıtıcı/denkleştirici adalet ile prosedürel adalet ayrımını yap; iddianın hangi adalet türüne dayandığını netleştir. "Adaletsiz" yargısı ölçütsüz kalmamalı.
2. Pozitif değer çıpalarını ara. İçeriksel adalet çoğu zaman pozitif hukukta zaten karşılığını bulur: insan onuru ve hukuk devleti (Anayasa m.2), eşitlik (Anayasa m.10), ölçülülük (Anayasa m.13), dürüstlük ve hakkın kötüye kullanılması yasağı (TMK m.2). Önce bu pozitif kanalları tüket.
3. Radbruch eşiğini uygula. Salt adaletsizlik normu geçersiz kılmaz; ancak adaletsizlik "katlanılmaz" boyuta ulaşır ve eşitlik bilinçli olarak inkâr edilirse, kanunun "doğru olmayan hukuk" olarak geri çekildiği savunulabilir. Bu istisnai eşiği vurgula; günlük uyuşmazlığa taşımaktan kaçın.
4. Yöntemsel çıkış. Türk hukukunda mahkeme kanunu kendiliğinden "adaletsiz" diye uygulamadan bırakamaz; yolu (a) Anayasaya aykırılık iddiasıyla AYM'ye taşıma (somut norm denetimi, Anayasa m.152), (b) anayasaya uygun/temel hakka uygun yorum, (c) TMK m.2 ile sonucu düzeltmedir. Ara sonuç: adalet itirazı → pozitif kanal.
5. Dayanak. Radbruch, Aquinas, Finnis ve Türk hukuk felsefesi külliyatına atıf; sayfa [doğrulanacak]. İçtihat zikredilecekse künye teyidi şarttır, aksi halde [doğrulanacak].

Çıktı modülleri

• Adalet türü ve ölçüt notu.
• Pozitif değer çıpaları haritası (madde atıflarıyla).
• Radbruch eşiği değerlendirmesi (eşiğin altında/üstünde).
• Yöntemsel çıkış önerisi (AYM / uygun yorum / TMK m.2).

Plugin bağlamı

Bu beceri hukuk-felsefesi-genel-teori eklentisinin parçasıdır. Eklentinin diğer becerileriyle birlikte çalışır; bir konu eklentinin dışına taştığında ilgili başka eklentiyi işaret eder, aksi hâlde bu eklentinin uygun bir sonraki becerisini önerir.

Kaynak kuralı (katı)

• İçtihat yalnızca doğrulanmış künyeyle. Her karar; mahkeme (Yargıtay / Danıştay / Anayasa Mahkemesi / Bölge Adliye Mahkemesi / Bölge İdare Mahkemesi), daire, esas ve karar numarası, tarih ve doğrulanabilir kaynak ile verilir (ör. karararama.yargitay.gov.tr, karararama.danistay.gov.tr, kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr, mevzuat.gov.tr, UYAP Emsal). Model hafızasından karar numarası ÜRETME. Emin olunmayan her künye [doğrulanacak] olarak işaretlenir.
• Mevzuat madde / fıkra / bent ile gösterilir (ör. "TBK m.49/1", "HMK m.114/1-ç").
• Doktrin yalnızca kullanıcı kaynağı sağladığında veya lisanslı canlı erişim belgelendiğinde kullanılır; yazar, eser, baskı ve sayfa ile.
• Varsayımlar açıkça "varsayım" diye işaretlenir; sahte kesinlik üretilmez.
• MCP araçları varsa resmî metni onlardan çek. turk-hukuku-mevzuat-mcp kuruluysa kanun/madde metnini hafızadan değil madde_getir / kanun_metni_getir / mevzuat_ara ile getir; turk-hukuku-ictihat-mcp kuruluysa kararları ictihat_ara / karar_getir ile bulup künyeyi (mahkeme, esas/karar no, tarih) aynen aktar. Bu araçlar mevcutsa doğrulamada önce onları kullan; yoksa yukarıdaki künye kuralları aynen geçerlidir.

Bu beceri ne yapmaz

• Avukatlık veya hukuki danışmanlık yerine geçmez; nihai hukuki sorumluluk yetkili hukukçudadır.
• Müvekkili, onun açık kararı olmadan bağlamaz.
• Belgelerle ya da net beyanla desteklenmeyen vakıaları olgu gibi değerlendirmez.
• Menfaat çatışması veya meslek kuralı (1136 s.K., TBB Meslek Kuralları) sorunu görülürse dosyadan sorumlu avukata yönlendirir.

---

Bu beceri deneyseldir ve hukukçunun çalışmasını yapılandırmaya yarar; tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Tüm çıktılar yürürlükteki mevzuat ve doğrulanmış güncel içtihatla teyit edilmelidir. Hukuki danışmanlık değildir.